कवि सुवास खनाल : जीवन, व्यक्तित्व, साहित्यिक यात्रा र कृतित्व
१. परिचय
नेपाली समकालीन साहित्यको पछिल्लो पुस्तामा सुवास खनाल कविता, कथा, गजल, मुक्तक, लघुकथा, निबन्ध तथा समीक्षात्मक लेखनमा सक्रिय साहित्यकारका रूपमा स्थापित छन्। विशेषतः कवितामा उनको उपस्थिति लामो समयदेखि निरन्तर रहँदै आएको छ। उनी हेटौँडालाई आफ्नो साहित्यिक कर्मभूमि बनाएर लेखन र साहित्यिक गतिविधिमा संलग्न रहने कविका रूपमा पनि परिचित छन्।
उपलब्ध विवरणअनुसार खनालको जन्म २०४३ साल चैत २१ गते मकवानपुरको साविक छतिवन–८, हाल बकैया–५, पावसमा भएको हो। उनका पिता गोकर्ण खनाल र माता सुशीला खनाल हुन्।
खनालको औपचारिक शैक्षिक पृष्ठभूमि विज्ञानतर्फको छ। उनले एमएस्सी फिजिक्स तथा बीएड अध्ययन गरेका छन्। पेशागत रूपमा उनी विज्ञान विषयका शिक्षकका रूपमा कार्यरत रहे पनि उनको अर्को महत्त्वपूर्ण परिचय साहित्यकारको हो। उपलब्ध लेखक–परिचयमा उनलाई माध्यमिक तहका विज्ञान विषयका स्थायी शिक्षकका रूपमा उल्लेख गरिएको छ।
उनको साहित्यिक यात्रा २०५७ सालदेखि सुरु भएको देखिन्छ। यस हिसाबले उनी दुई दशकभन्दा लामो समयदेखि नेपाली साहित्यमा सक्रिय छन्। आफैँले दिएको अन्तर्वार्तामा उनले कविता लेखनबाट आफ्नो साहित्यिक यात्रा सुरु भएको र कविता नै आफ्नो “पहिलो प्रेम” भएको बताएका छन्।
उनका प्रकाशित प्रमुख कविता कृतिहरूमा ‘विचारको उल्टो नदी’ (२०७१) र ‘सपनाका अवयव’ (२०७७) पर्दछन्। ‘सपनाका अवयव’ उनको दोस्रो कविता संग्रह हो र यसमा ३३ वटा कविता समेटिएका छन्।
यसका अतिरिक्त खनालले कथा, निबन्ध, गजल, मुक्तक, लघुकथा र समीक्षात्मक लेखनमा पनि कलम चलाएका छन्। पछिल्ला वर्षहरूमा उनका कथा तथा आख्यानात्मक रचनाहरूमा विज्ञान, प्रेम, दर्शन, जीवन–संघर्ष र मानवीय सम्बन्धका विषयहरू पनि देखिन थालेका छन्।
२. जन्म, बाल्यकाल र पारिवारिक पृष्ठभूमि
सुवास खनालको जन्म मकवानपुरको बकैया क्षेत्रमा भएको हो। बकैया–५, पावससँग जोडिएको उनको बाल्यकालीन परिवेश ग्रामीण नेपाली जीवनको नजिक रहेको थियो। उनको साहित्यिक व्यक्तित्व बुझ्न उनको यही ग्रामीण सामाजिक पृष्ठभूमि महत्त्वपूर्ण आधारका रूपमा लिन सकिन्छ।
उपलब्ध परिचयात्मक सामग्रीअनुसार उनका पिता गोकर्ण खनाल आफैँ कविता लेख्ने व्यक्ति थिए। यही पारिवारिक वातावरणले खनालको साहित्यिक रुचिलाई प्रारम्भिक तहमा प्रभाव पारेको देखिन्छ। उनले आफ्ना अन्तर्वार्ताहरूमा बुवाको डायरी पढ्ने गरेको र त्यसबाट पनि आफूमा लेखनप्रतिको आकर्षण विकसित भएको बताएका छन्।
उनको बाल्यकालको एउटा रोचक पक्ष अध्ययनसँग जोडिएको छ। कक्षा १ मा अक्षर चिन्न कठिनाइ भएको देखेर उनलाई विद्यालयमा असफल गराउने सल्लाहसमेत दिइएको प्रसंग प्रकाशित सामग्रीमा उल्लेख छ। तर पछि उनले अध्ययनमा उल्लेखनीय प्रगति गरे। कक्षा ४ देखि प्रथम हुन थालेका खनालले उच्च शिक्षासम्म पनि राम्रो शैक्षिक उपलब्धि हासिल गरे।
कक्षा ८ मा उनी सरकारी विद्यालयका उत्कृष्ट विद्यार्थीमध्येमा पर्न सफल भएका थिए र कोलगेट–पामोलिभ छात्रवृत्ति प्राप्त गरेको विवरण उपलब्ध छ। एसएलसीमा सरकारी विद्यालयतर्फ मकवानपुर जिल्लामा तेस्रो स्थान हासिल गरेको तथा मकवानपुर बहुमुखी क्याम्पसमा बीएस्सी तहसम्म छात्रवृत्तिमा अध्ययन गरेको विवरण पनि प्रकाशित परिचयमा पाइन्छ।
यस घटनाक्रमले खनालको व्यक्तित्वमा एउटा महत्त्वपूर्ण विशेषता देखाउँछ—प्रारम्भिक कठिनाइलाई उपलब्धिमा बदल्ने क्षमता।
उनको जीवनमा अध्ययन र साहित्य एकअर्काका प्रतिस्पर्धी नभई समानान्तर यात्रा बने। विज्ञान पढ्दै गर्दा साहित्यप्रतिको आकर्षण घटेन। बरु पछि यही विज्ञानको पृष्ठभूमिले उनको लेखनमा पनि अलग प्रकारको दृष्टि निर्माण गर्यो।
३. शिक्षाप्रतिको लगाव
सुवास खनालको व्यक्तित्वको अर्को प्रमुख पक्ष उनको शैक्षिक उपलब्धि हो।
विज्ञान विषयमा उच्च शिक्षा हासिल गरेका उनी विशेषतः भौतिकशास्त्रमा एमएस्सी गरेका व्यक्ति हुन्।
साहित्यकार भएर पनि विज्ञानको अध्ययन र अध्यापनसँग निरन्तर जोडिनु उनको विशिष्ट परिचय हो। सामान्यतया नेपाली साहित्यकारहरूलाई साहित्यिक अध्ययन, भाषा वा सामाजिक विज्ञानको पृष्ठभूमिसँग जोडेर हेर्ने प्रवृत्ति हुन्छ। तर खनालको औपचारिक शैक्षिक आधार Physics हो।
यसले उनको लेखनमा दुई प्रकारका चेतनालाई जोडेको देखिन्छ—
- वैज्ञानिक सोच
- साहित्यिक संवेदना
विज्ञानले वस्तु, घटना र प्रकृतिलाई कारण–परिणामका आधारमा हेर्न सिकाउँछ भने साहित्यले त्यही जीवनलाई अनुभूति, कल्पना, प्रश्न र संवेदनाका माध्यमबाट हेर्छ। खनालको लेखनमा यी दुई दृष्टिकोणबीच संवाद गराउने प्रयत्न भेटिन्छ।
उनका पछिल्ला कथाहरूमा ब्रह्माण्ड, अन्तरिक्ष, भौतिकशास्त्र, हिग्स बोसोनजस्ता वैज्ञानिक विषय प्रवेश गर्नु संयोग मात्र नभई उनको शैक्षिक पृष्ठभूमिसँग जोडिएको साहित्यिक सम्भावना हो।
४. साहित्यमा प्रवेश
खनालको साहित्यिक यात्रा २०५७ सालबाट सुरु भएको प्रमाणित विवरण भेटिन्छ।
उनले आफ्नो प्रारम्भिक लेखनका बारेमा निकै आत्मीय ढंगले बताएका छन्। सुरुमा अरूका कविता सारेर वा बुवाको डायरीबाट लिएर सुनाउनेदेखि लेखनतर्फ आकर्षित भएको उनको स्मरण छ। पछि आफ्नै अनुभव र विचारबाट कविता लेख्न थाले।
उनको साहित्यिक प्रवेशलाई केवल व्यक्तिगत रुचिको परिणाम मान्नु पर्याप्त हुँदैन। मकवानपुरको स्थानीय साहित्यिक वातावरणले पनि उनलाई गहिरो प्रभाव पारेको देखिन्छ।
छतिवन क्षेत्रमा झरना साहित्यिक समूह/गतिविधि लगायतको साहित्यिक वातावरण, स्थानीय साहित्यकारहरूको संगत र साहित्यिक छलफलले उनको लेखन विकासमा भूमिका खेलेको उनको स्मरणमा उल्लेख छ।
उनले रमेशमोहन अधिकारी, उद्धव सापकोटा, जनार्दन खनाललगायतबाट प्रेरणा पाएको तथा अनमोलमणि, चिरञ्जीवी लामिछाने, जीवन पौडेल, लीला शिरीष, मसान उपासक, दीपक गौतम, उमेश तिमल्सिना, भावना सापकोटा, विश्वनाथ सञ्जेल आदिसँगको साहित्यिक सम्बन्धले पनि उनको यात्रामा प्रभाव पारेको बताएका छन्।
यसबाट एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा स्पष्ट हुन्छ—खनालको साहित्यिक व्यक्तित्व एकान्तमा बनेको होइन; स्थानीय साहित्यिक समुदायसँगको अन्तर्क्रियामा विकसित भएको हो।
५. कविता लेखनको चेतना विकास
प्रारम्भमा कविता लेख्नु र पछि कविताको अर्थ बुझ्दै जानु उनका साहित्यिक यात्राका दुई अलग चरण हुन्।
उनले आफूले कविता लेख्न सुरु गर्दा कविताको गहिरो मर्म नबुझेको स्वीकार गरेका छन्। समयसँगै कविता गम्भीर विधा भएको अनुभूति भएको र त्यसपछि लेखनमा क्रमिकता बढेको उनले बताएका छन्।
उनको साहित्यिक चेतनामा एउटा मोड ‘ठेट्नाहरूको प्रचारप्रसार’ नामक कविताले ल्याएको प्रसंग प्रकाशित सामग्रीमा पाइन्छ। २०५८–०५९ तिर लेखिएको उक्त कविताले उनलाई कविता समाजसँग संवाद गर्ने माध्यम पनि हो भन्ने बोध गराएको थियो।
त्यो समय नेपालको राजनीतिक अवस्था अत्यन्त तनावपूर्ण थियो। सशस्त्र द्वन्द्वको प्रभाव समाजमा व्यापक थियो। त्यही परिवेशमा लेखिएको उक्त कवितालाई लिएर राजनीतिक बहससमेत भएको प्रसंग उनले सम्झिएका छन्। यस घटनाले कविलाई आफ्नो रचनाको सामाजिक प्रभावबारे थप सचेत बनाएको देखिन्छ।
यसैबाट उनको कवितामा विचार, प्रश्न र सामाजिक जिम्मेवारीको पक्ष बलियो हुँदै गएको अनुमान गर्न सकिन्छ।
६. ‘विचारको उल्टो नदी’ : पहिलो काव्यकृति
खनालको पहिलो प्रकाशित कविता संग्रह हो—
‘विचारको उल्टो नदी’ — २०७१
यो कृतिले उनलाई वैचारिक कविका रूपमा पहिचान निर्माण गर्न सहयोग गरेको साहित्यिक परिचयहरूमा उल्लेख गरिएको छ।
‘विचारको उल्टो नदी’ शीर्षक आफैँमा अर्थपूर्ण छ।
नदी सामान्यतः आफ्नो प्रवाहअनुसार अघि बढ्छ। तर ‘उल्टो नदी’ भन्नाले स्थापित प्रवाहविरुद्धको गति, प्रतिरोध, प्रश्न वा वैकल्पिक चेतना जनाउन सक्छ।
त्यसैले शीर्षकबाटै खनालको प्रारम्भिक काव्यचेतनामा रहेको प्रचलित यथार्थमाथि प्रश्न गर्ने प्रवृत्ति देखिन्छ।
उनका कवितामा सामाजिक विसंगति, राजनीतिक अस्थिरता, मानवीय पीडा, श्रम, देश, प्रेम र व्यक्तिगत अनुभूतिको मिश्रण पाइन्छ।
उनको ‘राष्ट्रप्रेम’ शीर्षकको कवितामा पनि अन्धराष्ट्रवाद र वास्तविक देशप्रेमबीच भिन्नता देखाउने प्रयास भेटिन्छ। त्यहाँ राष्ट्रप्रेमलाई नाराभन्दा श्रम, माटो र जीवनसँग जोड्ने काव्यिक दृष्टि देखिन्छ।
यसबाट खनालको राष्ट्रचेतना केवल भावुक देशभक्तिमा सीमित नभई आलोचनात्मक राष्ट्रचेतनातर्फ उन्मुख देखिन्छ।
७. ‘सपनाका अवयव’ : दोस्रो काव्यकृति
खनालको दोस्रो प्रमुख कविता संग्रह हो—
‘सपनाका अवयव’ — २०७७
यो संग्रह शाब्दिक बुक्सबाट प्रकाशित भएको हो। यसमा ३३ वटा कविता समेटिएका छन्।
कृति २०७७ सालमा सार्वजनिक भएको थियो। कोभिड–१९ महामारीका कारण पुस्तक सार्वजनिक गर्ने प्रारम्भिक योजना प्रभावित भएको थियो। पछि भर्चुअल माध्यमबाट कृति सार्वजनिक गरिएको थियो।
कृतिको सार्वजनिक कार्यक्रममा साहित्यकारहरूले यसका विभिन्न पक्षबारे टिप्पणी गरेका थिए।
कान्तिपुरको समाचारअनुसार प्राध्यापक घनश्याम घिमिरेले खनालका कवितामा साना विषयबाट पनि गम्भीर भाव सिर्जना गर्ने शक्ति रहेको बताएका थिए। कवि श्यामलले उनका कवितामा सामाजिक उल्टो गतिको प्रतिरोधी विचार रहेको उल्लेख गरेका थिए। उदय अधिकारीले आधुनिक समाज र त्यसले सिर्जना गरेको पीडातर्फ कृतिका कविता केन्द्रित रहेको बताएका थिए।
यसबाट ‘सपनाका अवयव’लाई केवल व्यक्तिगत सपना वा भावुकताको संग्रह नभई समकालीन समाजको आलोचनात्मक संवेदनासँग जोडिएको कृतिका रूपमा पढ्न सकिन्छ।
८. ‘सपनाका अवयव’को काव्यगत विशेषता
‘सपनाका अवयव’ शीर्षक आफैँमा एउटा रूपक हो।
सपना एउटै वस्तु होइन। त्यसका अनेक अवयव हुन्छन्—आशा, संघर्ष, स्मृति, प्रेम, भय, असफलता, सम्भावना, भविष्य र सामाजिक आकांक्षा।
यस संग्रहका कविताहरूमा पनि जीवनका विभिन्न आयामहरू भेटिने समीक्षात्मक सामग्रीमा उल्लेख छ। एउटा समीक्षाले कृतिलाई विविध भाव समेटिएको कविता संग्रहका रूपमा व्याख्या गर्दै दर्शन, मौलिक विचार, जीवनदर्शन, देश र प्रेमका विषयसमेत उल्लेख गरेको छ।
‘बाँझो जमिन’ जस्ता कवितामा श्रम र उत्पादनबीचको सम्बन्ध, सम्भावना र अभावबीचको तनाव देखिन्छ। समीक्षामा उद्धृत अंशमा श्रम भए पनि उर्वर भूमि नहुनुको विडम्बना प्रस्तुत गरिएको छ।
यस प्रकार खनालको कवितामा श्रम गर्ने मानिस र उसको जीवनबीचको असमानता महत्वपूर्ण विषय बन्न पुग्छ।
९. सामाजिक चेतना
खनालको कवितालाई बुझ्न उनको सामाजिक चेतना महत्त्वपूर्ण पक्ष हो।
उनका कवितामा समाजलाई बाहिरबाट हेर्ने दृष्टि मात्र छैन; आफू पनि त्यही समाजको सदस्य भएर प्रश्न गर्ने प्रवृत्ति देखिन्छ।
उनका रचनामा—
- असमानता
- हिंसा
- राजनीतिक विसंगति
- गरिबी
- श्रम
- अभाव
- सामाजिक अन्याय
- राष्ट्र
- मानवीय सम्बन्ध
- प्रेम
- आशा
जस्ता विषयहरू भेटिन्छन्।
उनको सामाजिक चेतना कुनै एउटा राजनीतिक नारामा मात्र सीमित छैन। बरु सामाजिक अवस्थाको निरीक्षण गर्दै त्यसमा रहेको विरोधाभासलाई प्रश्न गर्ने प्रयत्नका रूपमा देखिन्छ।
१०. मानवीय संवेदना
खनालको लेखनको अर्को बलियो पक्ष मानवीय संवेदना हो।
उनका कवितामा मानिसलाई केवल राजनीतिक वा आर्थिक प्राणीका रूपमा मात्र प्रस्तुत गरिएको छैन। मानिसभित्रको प्रेम, डर, सपना, स्मृति, पीडा र आशालाई पनि स्थान दिइएको छ।
‘मान्छेहरू र मान्छेहरू’ जस्ता कवितामा मानिस र मानिसबीचको सम्बन्ध तथा हिंसाभन्दा सपनालाई प्राथमिकता दिने चाहना देखिन्छ।
यस अर्थमा खनालको कविता सामाजिक यथार्थ र मानवीय करुणाबीचको पुल हो।
११. प्रेम र सम्बन्ध
खनालको लेखनमा प्रेम पनि महत्त्वपूर्ण विषय हो।
तर उनको प्रेम केवल प्रणय–भावमा सीमित छैन। प्रेमलाई मानिस, समाज, देश, परिवार र अस्तित्वसँग पनि जोडेर हेर्न सकिन्छ।
‘सपनाका अवयव’को समीक्षात्मक टिप्पणीमा प्रेमका प्रसंगहरू पनि कृतिमा रहेको उल्लेख छ।
उनको पछिल्लो कथालेखनमा प्रेम र दर्शन अझ स्पष्ट रूपमा प्रवेश गरेको देखिन्छ। विशेषतः ‘प्लेटोनिक प्रेम’ कथाले प्रेमलाई भौतिक आकर्षणभन्दा माथि उठाएर चेतना, विज्ञान, ब्रह्माण्ड र अस्तित्वका प्रश्नसँग जोड्ने प्रयास गरेको छ।
१२. विज्ञान र साहित्यको सम्बन्ध
सुवास खनालको साहित्यिक व्यक्तित्वको सबैभन्दा रोचक पक्षमध्ये एउटा हो—विज्ञान र साहित्यको अन्तर्सम्बन्ध।
उनी भौतिकशास्त्रका विद्यार्थी तथा शिक्षक हुन्। अर्कोतर्फ उनी कवि र कथाकार हुन्।
यस कारण उनको लेखनमा विज्ञान केवल विषयका रूपमा नभई सोच्ने तरिकाका रूपमा पनि प्रवेश गर्न सक्छ।
भौतिकशास्त्रले उनलाई—
- पदार्थ
- ऊर्जा
- समय
- अन्तरिक्ष
- ब्रह्माण्ड
- कारण–परिणाम
- प्रकृति
- परिवर्तन
जस्ता अवधारणासँग परिचित गराएको छ।
साहित्यले त्यसैलाई—
- प्रेम
- मृत्यु
- अस्तित्व
- ईश्वर
- चेतना
- सपना
- मानव सम्बन्ध
जस्ता प्रश्नसँग जोड्छ।
यही कारण उनको ‘प्लेटोनिक प्रेम’ जस्ता कथामा वैज्ञानिक र दार्शनिक संवाद भेटिन्छ।
१३. ‘प्लेटोनिक प्रेम’ र वैज्ञानिक आख्यान
खनालको पछिल्लो कथालेखनमा ‘प्लेटोनिक प्रेम’ विशेष उल्लेखनीय छ।
साहित्यपोस्टमा प्रकाशित यस कथामा बाओ र निकोलासजस्ता पात्र छन्। निकोलासको पृष्ठभूमि भौतिक विज्ञानसँग जोडिएको छ र अन्तरिक्ष तथा ब्रह्माण्डका प्रश्न कथा–संवादको हिस्सा बन्छन्।
यस कथाको महत्त्व केवल प्रेमकथा हुनुमा छैन।
यसमा प्रेमलाई—
भौतिक आकर्षणबाट चेतना र अस्तित्वको प्रश्नतर्फ लैजाने प्रयास
भएको देखिन्छ।
ब्रह्माण्ड कसरी बन्यो?
सृष्टिको आधार के हो?
ईश्वर र प्रकृतिको सम्बन्ध के हो?
मानव चेतना कहाँसम्म पुग्न सक्छ?
प्रेमको वास्तविक स्वरूप के हो?
यस्ता प्रश्नहरूलाई वैज्ञानिक पृष्ठभूमिसँग जोडेर कथा अघि बढाउने प्रयास खनालको आख्यानात्मक लेखनको नयाँ विशेषता हो।
यसले उनलाई सामान्य सामाजिक कथा लेख्ने लेखकभन्दा विज्ञान–दर्शन मिसिएको आख्यान लेख्न खोज्ने लेखकका रूपमा पनि हेर्ने सम्भावना खोल्छ।
१४. ‘उसले खोजेको घाम’
खनालको कथा लेखनमा ‘उसले खोजेको घाम’ अर्को उल्लेखनीय रचना हो।
यस कथामा अध्ययन, अभाव, युवा जीवन, संघर्ष र भविष्यप्रतिको खोजीका प्रसंग देखिन्छन्। प्रकाशित संस्करणमा समीर नामको पात्र र उसको जीवनसँग सम्बन्धित अनुभवबाट कथा अगाडि बढ्छ।
‘घाम’ यहाँ केवल प्राकृतिक प्रकाश होइन; यसलाई—
आशा, सम्भावना, अवसर र उज्यालो भविष्यको प्रतीक
का रूपमा पढ्न सकिन्छ।
यस प्रकार खनालको कथामा पनि उनका कवितामा जस्तै सपना र यथार्थबीचको द्वन्द्व देखिन्छ।
१५. ‘नीलो दह’
‘नीलो दह’ पनि खनालको प्रकाशित कथा हो। जनमत साहित्यिक मासिकमा यो कथा उनको नाममा प्रकाशित छ।
यस प्रकारका आख्यानले खनाल केवल कविता लेख्ने साहित्यकार होइनन् भन्ने पुष्टि गर्छ।
उनको विधागत विस्तारमा—
कविता → कथा → निबन्ध → गजल → मुक्तक → लघुकथा → समीक्षा
सम्मको अभ्यास देखिन्छ।
१६. ‘रातो डायरी’
उनका कथात्मक लेखनमध्ये ‘रातो डायरी’ पनि उल्लेखनीय छ।
सेतोपाटीमा प्रकाशित यस कथामा सामान्य मानिसको जीवन, भेटघाट, स्मृति र विगतका घटनालाई कथात्मक ढंगले प्रस्तुत गरिएको छ। कथामा हेटौँडा र मकवानपुरसँग जोडिएको सामाजिक परिवेश पनि आउँछ।
यसले खनालको कथाकार व्यक्तित्वमा स्थानीय भूगोल र जीवनानुभवको प्रयोग पनि देखाउँछ।
१७. हेटौँडा र मोफसलको साहित्य
सुवास खनालको साहित्यिक परिचयको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष हो—काठमाडौंकेन्द्रित साहित्यिक संरचनाभन्दा बाहिर बसेर साहित्यिक कर्म गर्नु।
नेपाल लाइभसँगको अन्तर्वार्तामा उनले मोफसलको साहित्यलाई बेवास्ता गर्दा सञ्चारमाध्यमसमेत कमजोर हुने धारणा व्यक्त गरेका थिए। उनी लामो समय हेटौँडामै बसेर साहित्यमा सक्रिय रहेको समाचारमा उल्लेख छ।
नेपाली साहित्यमा काठमाडौंलाई लामो समयदेखि प्रकाशन, विमर्श र साहित्यिक संस्थाको प्रमुख केन्द्र मानिँदै आएको छ। यस्तो परिस्थितिमा हेटौँडाबाट निरन्तर साहित्य लेख्नु आफैँमा महत्त्वपूर्ण साहित्यिक अभ्यास हो।
खनालको साहित्यिक कर्मलाई त्यसैले मोफसलको साहित्यिक सक्रियताको एउटा उदाहरणका रूपमा हेर्न सकिन्छ।
१८. साहित्यिक संस्थामा भूमिका
सुवास खनाल केवल व्यक्तिगत रूपमा लेख्ने साहित्यकार मात्र होइनन्। उनी साहित्यिक संस्थाहरूमा पनि सक्रिय रहे।
उपलब्ध परिचयअनुसार उनी—
- गजल मञ्च मकवानपुरका संस्थापक सचिव
- साहित्य सङ्गम मकवानपुरका पूर्वअध्यक्ष
- श्यामप्रसाद शर्मा स्मृति प्रतिष्ठानका संस्थापक सचिव
- प्रगतिशील लेखक संघ नेपालका राष्ट्रिय परिषद् सदस्य
- चितवन एसोसिएसन अफ फिजिक्स स्टुडेन्ट्सका पूर्वउपाध्यक्ष
रहेका छन्।
त्यस्तै उनी ‘झरना’ साहित्यिक अर्धवार्षिकका प्रधान सम्पादकसमेत रहिसकेको उल्लेख पाइन्छ।
यी भूमिकाहरूले उनको साहित्यिक परिचयलाई लेखकभन्दा पनि साहित्यिक अभियन्ताका रूपमा विस्तार गर्छन्।
१९. साहित्यिक पत्रकारिता र कार्यक्रम
साहित्यलाई सिर्जना गर्ने मात्र होइन, साहित्यिक गतिविधिलाई सार्वजनिक गर्ने कार्यमा पनि उनको संलग्नता देखिन्छ।
उपलब्ध परिचयअनुसार उनले हेटौँडाको टिम टेलिभिजनमा ‘सिर्जनाका सुसेली’ साहित्यिक कार्यक्रम सञ्चालन गरेका छन्।
यसले साहित्यलाई पुस्तक वा पत्रिकाको पृष्ठबाट निकालेर दृश्य–श्रव्य माध्यममा लैजाने प्रयासलाई पनि देखाउँछ।
आजको डिजिटल समयमा साहित्यको प्रसारमा यस्ता कार्यक्रमको भूमिका महत्त्वपूर्ण छ।
२०. सम्पादकीय तथा संगठनात्मक सक्रियता
साहित्यिक संगठनमा काम गर्नु भनेको केवल पद धारण गर्नु होइन। त्यसका लागि कार्यक्रम सञ्चालन, साहित्यकारबीच समन्वय, प्रकाशन, विमर्श र नयाँ लेखकलाई अवसर दिने कामसमेत आवश्यक हुन्छ।
खनालको साहित्यिक जीवनमा यस्ता संस्थागत सक्रियता देखिन्छ।
यस कारण उनको योगदानलाई केवल प्रकाशित कृतिको संख्याबाट मात्र मापन गर्नु उपयुक्त हुँदैन।
उनको योगदानको एउटा हिस्सा साहित्यिक वातावरण निर्माणसँग पनि जोडिएको छ।
२१. शिक्षक र साहित्यकार
सुवास खनालको व्यक्तित्वमा अर्को महत्त्वपूर्ण द्वैधता छ—
एकातिर शिक्षक, अर्कोतिर साहित्यकार।
विज्ञान पढाउने शिक्षकका रूपमा उनी विद्यार्थीलाई प्रकृति, पदार्थ र ब्रह्माण्ड बुझाउने प्रयास गर्छन्।
कविका रूपमा उनी त्यही संसारको अर्थ खोज्छन्।
शिक्षकले विद्यार्थीलाई प्रश्नको उत्तर खोज्न सिकाउँछ।
कविले प्रश्न गर्न सिकाउँछ।
विज्ञानले भन्छ—
‘यो कसरी हुन्छ?’
साहित्यले सोध्छ—
‘यो किन महत्त्वपूर्ण छ?’
खनालको व्यक्तित्वमा यी दुई प्रश्न एकै ठाउँमा भेटिन्छन्।
२२. कविता र गद्यको सम्बन्ध
खनाललाई मुख्यतः कविका रूपमा चिनिए पनि उनका कथात्मक रचनाहरूले उनको सिर्जनात्मक क्षितिज फराकिलो बनाएका छन्।
कवितामा उनी संक्षिप्त, प्रतीकात्मक र बिम्बात्मक अभिव्यक्तितर्फ जान्छन्।
कथामा भने पात्र, घटना, संवाद र परिवेश प्रयोग गर्छन्।
तर दुवै विधामा एउटा समानता देखिन्छ—
जीवनको गहिरो प्रश्न।
कवितामा त्यो प्रश्न केही पंक्तिमा आउँछ।
कथामा त्यो प्रश्न पात्रहरूको जीवनमार्फत विस्तार हुन्छ।
२३. भाषाशैली
खनालको भाषा मूलतः सरल र बोधगम्य छ।
उनको लेखनमा अत्यधिक दुर्बोध शब्दावलीको प्रयोगभन्दा सामान्य भाषाबाट गम्भीर अर्थ निर्माण गर्ने प्रवृत्ति देखिन्छ।
यस कारण उनका कविता र कथाले पाठकसँग प्रत्यक्ष संवाद गर्न खोज्छन्।
तर सरल भाषा हुनु भनेको विचार सरल हुनु होइन।
उनका कवितामा सामान्य शब्दको पछाडि दार्शनिक प्रश्न लुकेको हुन्छ।
उदाहरणका लागि—
घाम
नदी
जमिन
सपना
मान्छे
माटो
आकाश
जस्ता सामान्य शब्दहरूलाई उनले व्यापक अर्थ दिने प्रयास गर्छन्।
२४. बिम्ब र प्रतीक
खनालका कवितामा बिम्बको भूमिका महत्त्वपूर्ण छ।
उनको शीर्षक ‘विचारको उल्टो नदी’ आफैँ एउटा शक्तिशाली प्रतीक हो।
त्यस्तै ‘सपनाका अवयव’ पनि प्रतीकात्मक शीर्षक हो।
सपना—भविष्यको आकांक्षा।
अवयव—त्यस सपनालाई बनाउने अनेक जीवनानुभूति।
यसरी शीर्षककै तहमा उनले अमूर्त विचारलाई मूर्त वस्तुसँग जोड्ने प्रयास गर्छन्।
२५. ‘घाम’को प्रतीक
उनका कथाहरूमा आउने घामलाई विशेष रूपमा हेर्न सकिन्छ।
घाम—
- उज्यालो
- जीवन
- आशा
- ऊर्जा
- सम्भावना
को प्रतीक हो।
‘उसले खोजेको घाम’मा शीर्षकले नै पात्रको खोजलाई एउटा व्यापक मानवीय खोजसँग जोड्छ।
त्यसैले खनालका रचनामा प्रकृति केवल सजावट होइन; अर्थ निर्माण गर्ने उपकरण पनि हो।
२६. राजनीतिक चेतना
खनालको प्रारम्भिक कविता लेखन राजनीतिक परिवेशबाट अलग थिएन।
२०५८–०५९ को द्वन्द्वकालीन नेपालमा लेखिएको ‘ठेट्नाहरूको प्रचारप्रसार’ सम्बन्धी उनको स्मरणले उनको कविता तत्कालीन राजनीतिक अवस्थासँग संवाद गरिरहेको देखाउँछ।
तर पछिल्लो चरणमा उनको राजनीतिक चेतना अझ व्यापक सामाजिक दृष्टिमा परिणत भएको देखिन्छ।
यसमा प्रत्यक्ष राजनीतिक नाराभन्दा—
- सत्ता
- समाज
- हिंसा
- मानिस
- राष्ट्र
- श्रम
- असमानता
जस्ता प्रश्न प्रमुख हुन्छन्।
२७. राष्ट्रचेतना
‘राष्ट्रप्रेम’ कविता उनको राष्ट्रसम्बन्धी दृष्टिकोण बुझ्न उपयोगी उदाहरण हो।
त्यस कवितामा उनले अन्धराष्ट्रवादी नाराभन्दा माटो, श्रम र वास्तविक जीवनसँग जोडिएको देशप्रेमलाई प्राथमिकता दिएका छन्।
यस प्रकार उनको राष्ट्रवाद आलोचनात्मक र मानवकेन्द्रित छ।
देशलाई केवल झन्डा र नारामा होइन, देशका नागरिकको जीवनमा खोज्ने दृष्टि त्यसमा देखिन्छ।
२८. श्रम र वर्गीय संवेदना
उनको कवितामा श्रमको प्रश्न पनि महत्त्वपूर्ण छ।
‘बाँझो जमिन’ सम्बन्धी समीक्षात्मक अंशमा श्रम गर्ने तर उत्पादनका लागि उर्वर भूमि नपाउने अवस्थाको विडम्बना प्रस्तुत भएको उल्लेख छ।
यसमा मानिसको परिश्रम र त्यसको प्रतिफलबीचको सम्बन्ध प्रश्नमा आउँछ।
त्यसैले खनालको कविता केवल मध्यमवर्गीय भावुकता होइन; सामाजिक–आर्थिक यथार्थप्रतिको चासो पनि बोकेको कविता हो।
२९. परिवार र व्यक्तिगत संवेदना
उनको लेखनमा परिवार पनि महत्त्वपूर्ण भावभूमि हो।
आमा, बुबा, छोराछोरी, पत्नी, घर, स्मृति र पारिवारिक सम्बन्धजस्ता विषयहरू प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा आउँछन्।
उनका कवितामा व्यक्तिगत अनुभूति सामाजिक अनुभूतिसँग जोडिने प्रवृत्ति देखिन्छ।
व्यक्तिगत दुःखलाई सामाजिक दुःखसँग जोड्नु र व्यक्तिगत प्रेमलाई मानवीय प्रेमसँग विस्तार गर्नु उनको लेखनको उल्लेखनीय प्रवृत्ति हो।
३०. प्रेमबाट दर्शनतर्फ
खनालको पछिल्लो लेखनमा प्रेमलाई केवल भावनात्मक विषयका रूपमा नलिएर दार्शनिक प्रश्न बनाउने प्रयास देखिन्छ।
‘प्लेटोनिक प्रेम’मा प्रेम र अन्तरिक्ष, प्रेम र विज्ञान, प्रेम र चेतना, प्रेम र ईश्वरजस्ता विषयबीच सम्बन्ध निर्माण गर्न खोजिएको छ।
यसले उनको लेखनमा आएको विकासलाई पनि देखाउँछ।
प्रारम्भिक चरण—
समाज → राजनीति → प्रतिरोध
बाट
पछिल्लो चरण—
प्रेम → अस्तित्व → विज्ञान → दर्शन
तर्फ विस्तार भएको देखिन्छ।
३१. साहित्यिक विचार
खनालले कविताका बारेमा एउटा महत्त्वपूर्ण विचार व्यक्त गरेका छन्—कविता केवल रुचिको विषय होइन, जिम्मेवारी पनि हो।
उनको लेखकीय दृष्टिमा कविता आत्मअभिव्यक्ति भए पनि त्यसमा सामाजिक जिम्मेवारीको पक्ष रहन्छ।
यस कारण उनका कवितामा व्यक्तिगत अनुभूति र सामाजिक चेतना दुवै भेटिन्छन्।
३२. आफ्ना कमजोरीप्रतिको दृष्टिकोण
खनालको आत्ममूल्याङ्कनको एउटा रोचक पक्ष उनको आफ्नो सीमाप्रति सचेतता हो।
उनी पूर्ण लेखक भइसकेको दाबीभन्दा आफूमा कमजोरी र सीमितता रहेको स्वीकार गर्ने दृष्टिकोण राख्छन्। उपलब्ध सामग्रीमा उनको भनाइअनुसार कमजोरी समाप्त भएको दिन सिर्जनात्मक यात्रा पनि समाप्त हुने आशय व्यक्त गरिएको छ।
यो दृष्टिकोण साहित्यकारको आत्मचेतनासँग जोडिन्छ।
३३. पुरस्कार तथा सम्मान
उपलब्ध लेखक–परिचयमा खनालसँग सम्बन्धित विभिन्न सम्मान तथा पुरस्कार उल्लेख छन्।
तीमध्ये प्रमुख रूपमा—
- कोलगेट उत्कृष्ट छात्र पुरस्कार — २०५८
- शेषजङ्ग स्मृति कथा पुरस्कार — २०५९
- एसएलसी जिल्ला तृतीय
- कर्मचारी मिलन समाज सम्मान — २०५९
- खबरपत्र सम्मान — २०६२
- मकवानपुर बहुमुखी क्याम्पस संकाय प्रथम सम्मान — २०६२/६३/६४
- आकुरा राष्ट्रिय कविता प्रतियोगिता, नेपालगञ्ज — तृतीय
- महिला हिंसा विषयक जिल्लास्तरीय कविता प्रतियोगिता — प्रथम
- झरना रजत सम्मान — २०७५
- मेरठ साहित्य रत्न सम्मान — २०७४
- नेपाल–भारत साहित्य सम्मान, वीरगञ्ज — २०७५
- खबरब्रेक सम्मान — २०७६
- थाहा साहित्य सम्मान — २०७६
- सुन्तलीमाया श्रेष्ठ युवा प्रतिभा सम्मान — २०७७
- हातेमालो सिर्जनशील युवा सम्मान — २०७७
- मकवानपुर साहित्य श्री सम्मान — २०७८
जस्ता सम्मान/उपलब्धिहरू लेखकको प्रकाशित परिचयमा सूचीकृत छन्।
३४. समकालीन नेपाली साहित्यमा उनको स्थान
अब सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण प्रश्न आउँछ—
सुवास खनाल नेपाली साहित्यमा कुन स्तरका साहित्यकार हुन्?
यसको उत्तर केवल पुरस्कारको संख्याबाट दिन सकिँदैन।
उनलाई नेपाली साहित्यको इतिहासमा अत्यन्त ठूलो राष्ट्रिय प्रतिष्ठित कविको श्रेणीमा राख्न अझ व्यापक आलोचनात्मक अध्ययन आवश्यक हुन्छ।
तर उनलाई समकालीन नेपाली साहित्यमा लामो समयदेखि निरन्तर सक्रिय, वैचारिक चेतना भएको र विधागत रूपमा सक्रिय कवि–लेखक भन्न सकिन्छ।
उनको विशेष महत्त्व तीन क्षेत्रमा देखिन्छ—
१. कविता
उनको मूल र बलियो परिचय।
२. मोफसल साहित्य
हेटौँडामा बसेर निरन्तर साहित्यिक सक्रियता।
३. विज्ञान र साहित्य
विज्ञानको पृष्ठभूमिलाई साहित्यिक कल्पनासँग जोड्ने प्रयास।
३५. ‘स्थापित’ कि ‘सम्भावनाशील’?
समकालीन साहित्यमा साहित्यकारको स्तर निर्धारण गर्दा दुई कुरा छुट्याउनुपर्छ।
साहित्यिक सक्रियता र साहित्यिक ऐतिहासिक प्रतिष्ठा एउटै कुरा होइनन्।
सुवास खनाल दुई दशकभन्दा बढी समयदेखि लेखनमा सक्रिय छन्। दुई कविता संग्रह प्रकाशित छन्। साहित्यिक संस्था र गतिविधिमा निरन्तर संलग्न छन्। उनको लेखन विभिन्न पत्रपत्रिका र डिजिटल माध्यममा प्रकाशित हुँदै आएको छ।
यस आधारमा उनलाई समकालीन नेपाली साहित्यमा स्थापित/क्रियाशील कवि भन्न सकिन्छ।
तर नेपाली साहित्यको दीर्घकालीन इतिहासमा उनको स्थान कति माथि स्थापित हुनेछ भन्ने निर्णय भविष्यका कृति, आलोचना र पाठकीय प्रभावले निर्धारण गर्नेछ।
३६. उनको काव्यको विशिष्टता
सुवास खनालका कविताको विशिष्टता खोज्दा केही पक्ष अगाडि आउँछन्।
पहिलो—वैचारिकता
उनका कविता केवल अनुभूति होइनन्। तिनमा विचार हुन्छ।
दोस्रो—सामाजिक यथार्थ
समाजका समस्या र मानिसको जीवन उनका रचनाका विषय बन्छन्।
तेस्रो—मानवीयता
राजनीतिक वा सामाजिक विषयलाई पनि अन्ततः मानिसको जीवनसँग जोड्छन्।
चौथो—प्रतीकात्मकता
सपना, नदी, घाम, माटो, आकाशजस्ता प्रतीकमार्फत व्यापक अर्थ निर्माण गर्छन्।
पाँचौँ—विज्ञान चेतना
उनको वैज्ञानिक शैक्षिक पृष्ठभूमिले उनको पछिल्लो गद्यमा नयाँ आयाम थपेको छ।
३७. कविता र दर्शन
उनका रचनामा दर्शन कुनै शुष्क दार्शनिक भाषणका रूपमा आउँदैन।
जीवनको सामान्य अनुभवबाट दर्शनतर्फ पुग्ने प्रवृत्ति देखिन्छ।
उदाहरणका लागि—
मानिसले किन सपना देख्छ?
श्रम किन असफल हुन्छ?
प्रेम के हो?
देश के हो?
मानिस र प्रकृतिको सम्बन्ध के हो?
ब्रह्माण्डको अस्तित्वको अर्थ के हो?
यी प्रश्नहरू नै उनको साहित्यिक यात्राका गहिरा प्रश्न बन्न सक्छन्।
३८. कवि र विज्ञान शिक्षकबीचको सम्बन्ध
खनालको जीवनमा विज्ञान र कविता विरोधी क्षेत्र होइनन्।
उनका लागि विज्ञानले संसारको बाह्य संरचना बुझाउँछ।
कविताले त्यही संसारको मानवीय अर्थ खोज्छ।
भौतिकशास्त्रमा ‘समय’ एउटा वैज्ञानिक अवधारणा हो।
कवितामा समय स्मृति बन्न सक्छ।
भौतिकशास्त्रमा ‘ऊर्जा’ मापनयोग्य अवधारणा हो।
कवितामा ऊर्जा जीवनको प्रतीक बन्न सक्छ।
भौतिकशास्त्रमा ‘अन्तरिक्ष’ भौतिक क्षेत्र हो।
कथामा अन्तरिक्ष मानव कल्पना र अस्तित्वको प्रश्न बन्न सक्छ।
यही अन्तर्सम्बन्ध खनालको लेखनलाई अन्य धेरै कविबाट अलग पार्न सक्ने सम्भावना भएको क्षेत्र हो।
३९. नयाँ पुस्ताका लागि महत्त्व
सुवास खनालको साहित्यिक यात्रा नयाँ पुस्ताका लागि पनि एउटा उदाहरण हो।
उनी काठमाडौंमा मात्र केन्द्रित नभई हेटौँडाबाट लेखनमा सक्रिय रहे।
साथै साहित्यलाई पेशागत जीवनबाट अलग राख्नुपर्ने बाध्यता पनि उनले देखाएनन्।
एकातिर विज्ञानको अध्यापन, अर्कोतिर साहित्यिक सिर्जना र संगठनात्मक सक्रियता—यी तीनवटै पक्षलाई समानान्तर रूपमा अघि बढाएका छन्।
यसले एउटा सन्देश दिन्छ—
साहित्य लेख्नका लागि साहित्यलाई मात्र पेशा बनाउन आवश्यक छैन; जीवनका विभिन्न अनुभव साहित्यको स्रोत बन्न सक्छन्।
४०. मकवानपुरको साहित्यमा योगदान
मकवानपुरमा साहित्यिक गतिविधि लामो समयदेखि हुँदै आएको भए पनि त्यसलाई निरन्तर संस्थागत बनाउने काममा विभिन्न पुस्ताका लेखकहरूको भूमिका छ।
खनाल त्यसमध्ये सक्रिय व्यक्तित्व हुन्।
साहित्य सङ्गम मकवानपुर, गजल मञ्च मकवानपुर, श्यामप्रसाद शर्मा स्मृति प्रतिष्ठान लगायतका संस्थासँग उनको सम्बन्धले मकवानपुरको साहित्यिक वातावरणसँग उनको निकटता देखाउँछ।
यस कारण उनलाई मकवानपुरको समकालीन साहित्यिक गतिविधिका महत्वपूर्ण अभियन्तामध्ये एक भन्न सकिन्छ।
४१. सिर्जनात्मक विकासका चरण
खनालको साहित्यिक यात्रालाई मोटामोटी चार चरणमा विभाजन गर्न सकिन्छ।
पहिलो चरण : प्रवेश
२०५७ आसपास।
कवितामा प्रवेश, प्रारम्भिक अभ्यास र साहित्यिक वातावरणसँग परिचय।
दोस्रो चरण : वैचारिक विकास
२०५८–०६० आसपास।
सामाजिक तथा राजनीतिक विषयमा कविता लेखन।
तेस्रो चरण : परिपक्व काव्य
‘विचारको उल्टो नदी’ हुँदै ‘सपनाका अवयव’सम्म।
व्यक्तिगत अनुभूति र सामाजिक चेतनाको संयोजन।
चौथो चरण : विधागत विस्तार
कथा, विज्ञान–दर्शन, प्रेम र अस्तित्वका प्रश्नतर्फ विस्तार।
‘प्लेटोनिक प्रेम’ जस्ता कथाहरू यस चरणका उदाहरण हुन्।
४२. आलोचनात्मक दृष्टिले हेर्दा
खनालका लेखनमा उपलब्धिहरूसँगै सम्भावित सीमाहरूको चर्चा गर्नु पनि आवश्यक हुन्छ।
उनका कवितामा कतिपय अवस्थामा विचार प्रत्यक्ष रूपमा अगाडि आउँदा काव्यिक संकेत वा बहुअर्थता केही कम हुन सक्छ।
सामाजिक सन्देश बलियो हुँदा कतिपय कवितामा ‘कविता’भन्दा ‘वक्तव्य’को जोखिम रहन सक्छ।
तर यो आलोचनात्मक कमजोरी मात्र होइन; उनको लेखकीय स्वभाव पनि हो।
उनले कविता समाजसँग संवाद गर्ने माध्यमका रूपमा हेर्ने भएकाले विचारको उपस्थिति उनका रचनामा स्वाभाविक रूपमा बलियो हुन्छ।
४३. भाषिक सहजता : शक्ति कि सीमा?
उनको भाषा सरल छ।
यो उनको शक्ति पनि हो।
सामान्य पाठकले सजिलै बुझ्न सक्छ।
तर उच्च काव्यमा भाषिक बहुअर्थता, सांकेतिकता र सौन्दर्यको तह बढाउनुपर्ने आवश्यकता पनि रहन्छ।
उनका आगामी कृतिमा यही सरलतासँग अझ गहिरो सौन्दर्यशास्त्रीय प्रयोग जोडिन सकेमा उनको काव्यिक विशिष्टता अझ बलियो बन्न सक्छ।
४४. समकालीन कविहरूको सन्दर्भमा
समकालीन नेपाली कवितामा अनेक धार छन्।
कतिपय कवि राजनीतिक प्रतिरोधमा केन्द्रित छन्।
कतिपय अस्तित्ववादी छन्।
कतिपय प्रेम र निजी अनुभूतिमा केन्द्रित छन्।
कतिपय जातीय, लैङ्गिक वा सीमान्त प्रश्नमा केन्द्रित छन्।
कतिपय प्रकृति र पर्यावरणमा केन्द्रित छन्।
सुवास खनालको लेखनलाई एउटै धारमा बाँध्न कठिन हुन्छ।
उनको कविता वैचारिक–सामाजिक कवितासँग नजिक देखिन्छ, तर त्यसमा निजी संवेदना, प्रेम, प्रकृति र दार्शनिक प्रश्न पनि मिसिएका छन्।
४५. भूपि वा अन्य स्थापित कविसँग तुलना गर्दा
खनाललाई भूपि शेरचन, कृष्णभूषण बल, श्यामल, विप्लव प्रतीक, निमेष निखिल वा अन्य स्थापित कविसँग तुलना गर्दा सावधानी आवश्यक हुन्छ।
भूपिको ऐतिहासिक प्रभाव र भाषिक क्रान्तिको स्तर अलग छ।
निमेष निखिलको काव्यिक शैली र सौन्दर्यबोध अलग छ।
खनालको विशिष्टता भने विज्ञान–शिक्षा, मोफसलको अनुभव, सामाजिक चेतना र वैचारिक गद्यकविताको संयोजनमा खोज्नु बढी उपयुक्त हुन्छ।
४६. कवि सुवास खनालको मूल साहित्यिक चिनारी
यदि उनको सम्पूर्ण साहित्यिक व्यक्तित्वलाई एउटा वाक्यमा परिभाषित गर्नुपर्यो भने म यसरी परिभाषित गर्छु—
सुवास खनाल विज्ञानको औपचारिक पृष्ठभूमिबाट आएका, सामाजिक यथार्थ र मानवीय संवेदनालाई वैचारिक गद्यकवितामा अभिव्यक्त गर्ने तथा पछिल्लो चरणमा विज्ञान, दर्शन र प्रेमलाई आख्यानसँग जोड्दै आफ्नो साहित्यिक क्षितिज विस्तार गरिरहेका समकालीन नेपाली कवि–लेखक हुन्।
४७. उनको साहित्यको मूल केन्द्र
उनको साहित्यलाई गहिराइमा पढ्दा एउटा प्रश्न बारम्बार फर्केर आउँछ—
“मानिस कसरी अझ राम्रो जीवन बाँच्न सक्छ?”
यही प्रश्नका विभिन्न रूप उनका कवितामा भेटिन्छन्।
सामाजिक अन्याय छ भने प्रश्न उठाउँछन्।
अभाव छ भने घाम खोज्छन्।
हिंसा छ भने मानिसको पक्षमा उभिन्छन्।
देशबारे कुरा गर्दा नाराभन्दा नागरिकको जीवन हेर्छन्।
प्रेमबारे लेख्दा त्यसलाई अस्तित्वको प्रश्नसँग जोड्छन्।
विज्ञानबारे लेख्दा ब्रह्माण्डसँग मानिसको सम्बन्ध खोज्छन्।
यसरी उनका विभिन्न विधा अन्ततः मानिस र उसको अर्थपूर्ण जीवनको प्रश्नमा आएर भेटिन्छन्।
४८. ‘सपनाका अवयव’ र ‘विचारको उल्टो नदी’बीचको विकास
यी दुई कृतिलाई सँगसँगै पढ्दा उनको काव्यिक विकास बुझ्न सकिन्छ।
**‘विचारको उल्टो नदी’**मा विचार, प्रतिरोध र सामाजिक प्रश्नको स्वर बलियो देखिन्छ।
**‘सपनाका अवयव’**मा त्यही सामाजिक चेतनासँग व्यक्तिगत अनुभूति, प्रेम, जीवनदर्शन र संवेदनाका तहहरू थपिएका देखिन्छन्।
यसरी दोस्रो संग्रह पहिलोको पुनरावृत्ति मात्र होइन।
त्यहाँ कवि अझ व्यापक मानवीय भूगोलतर्फ जाने प्रयासमा देखिन्छन्।
४९. साहित्यिक व्यक्तित्व
सुवास खनालको साहित्यिक व्यक्तित्वलाई निम्न पाँच शब्दमा संक्षेप गर्न सकिन्छ—
वैचारिक।
मानवीय।
सामाजिक।
वैज्ञानिक।
प्रयोगशील।
वैचारिक—किनकि उनका रचनाले प्रश्न गर्छन्।
मानवीय—किनकि मानिसको पीडा र सपना केन्द्रमा छन्।
सामाजिक—किनकि समाजको यथार्थबाट अलग हुँदैनन्।
वैज्ञानिक—किनकि विज्ञान उनको अध्ययन र लेखन दुवैमा उपस्थित छ।
प्रयोगशील—किनकि कविता हुँदै कथा र विज्ञान–दर्शनसम्म फैलिएका छन्।
५०. निष्कर्ष : सुवास खनालको साहित्यिक स्थान
सुवास खनाललाई केवल ‘कवि’ भनेर परिचय दिनु उनको सम्पूर्ण साहित्यिक व्यक्तित्वलाई समेट्न पर्याप्त हुँदैन।
उनी कवि हुन्, किनकि उनको साहित्यिक यात्राको मूल र केन्द्र कविता हो।
उनी कथाकार हुन्, किनकि सामाजिक जीवनदेखि विज्ञान–दर्शनसम्मका विषयमा आख्यान लेखिरहेका छन्।
उनी निबन्धकार र समीक्षक पनि हुन्, किनकि साहित्यिक तथा वैचारिक लेखनमा संलग्न छन्।
उनी साहित्यिक अभियन्ता हुन्, किनकि विभिन्न साहित्यिक संस्थामा नेतृत्व र संगठनात्मक भूमिका निर्वाह गरेका छन्।
उनी विज्ञान शिक्षक हुन्, जसले उनको साहित्यिक दृष्टिलाई अरूभन्दा केही फरक आधार दिन्छ।
र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, उनी मोफसलमा बसेर निरन्तर साहित्य सिर्जना गर्ने साहित्यकार हुन्।
उनका दुई कविता संग्रह—‘विचारको उल्टो नदी’ (२०७१) र ‘सपनाका अवयव’ (२०७७)—उनको काव्यिक यात्राका दुई महत्त्वपूर्ण आधार हुन्।
उनको पहिलो कृतिले उनलाई वैचारिक कविको परिचय दियो भने दोस्रो कृतिले सामाजिक यथार्थ, पीडा, प्रेम, जीवनदर्शन र मानवीय संवेदनालाई अझ फराकिलो आयाममा प्रस्तुत गरेको देखिन्छ।
पछिल्लो कथालेखनमा ‘प्लेटोनिक प्रेम’, ‘उसले खोजेको घाम’, ‘नीलो दह’, ‘रातो डायरी’ जस्ता रचनाले उनको साहित्यिक यात्रा कविता संग्रहको सीमाभन्दा बाहिर गएको प्रमाणित गर्छन्।
त्यसैले समकालीन नेपाली साहित्यमा सुवास खनालको स्थानलाई यसरी बुझ्न सकिन्छ—
उनी लामो समयदेखि सक्रिय, वैचारिक चेतना भएका, सामाजिक यथार्थप्रति संवेदनशील, विज्ञान र साहित्यको सम्बन्ध खोज्ने, कविता तथा आख्यान दुवैमा कलम चलाउने र हेटौँडालाई साहित्यिक कर्मभूमि बनाएका समकालीन नेपाली साहित्यकार हुन्।
उनको साहित्यिक यात्राको सबैभन्दा ठूलो सम्भावना भने अझै अगाडि छ। विशेषतः विज्ञान, दर्शन, प्रेम र नेपाली सामाजिक यथार्थलाई एउटै साहित्यिक संरचनामा जोड्ने उनको प्रयासले भविष्यमा उनलाई अरू समकालीन कवि–लेखकबाट पृथक पहिचान दिन सक्छ।
अन्ततः सुवास खनालको लेखनलाई एउटा वाक्यमा भन्नुपर्दा—
‘विचारको उल्टो नदी’बाट प्रश्न गर्न थालेका कवि ‘सपनाका अवयव’ हुँदै मानिस, समाज, प्रेम, विज्ञान र ब्रह्माण्डका अझ गहिरा प्रश्नतर्फ अघि बढिरहेका छन्।
यो नै उनको साहित्यिक यात्राको सबैभन्दा रोचक पक्ष हो।
प्रमुख स्रोतहरू
उपलब्ध प्रकाशित सामग्रीमध्ये खनालको आधिकारिक/व्यक्तिगत लेखक–परिचयमा उनका शिक्षा, विधा, कृति, संस्था र सम्मानको विस्तृत सूची छ।
कान्तिपुरले सपनाका अवयवलाई उनको दोस्रो कविता संग्रहका रूपमा र त्यसका विषयगत विशेषतासहित प्रकाशित गरेको छ।
साहित्यपोस्टको अन्तर्वार्ताले उनको कविता यात्रा, लेखनप्रतिको दृष्टिकोण र सपनाका अवयवका ३३ कविताबारे प्रत्यक्ष धारणा दिन्छ।
नेपाल लाइभको अन्तर्वार्ताले हेटौँडामा बसेर उनको लामो साहित्यिक सक्रियता र मोफसल साहित्यसम्बन्धी दृष्टिकोण प्रस्तुत गर्छ।
थुप्रै विवरणसहितको लेखक परिचयले उनको जन्म, संस्थागत संलग्नता, शिक्षक परिचय र प्रकाशित कृतिहरू पुष्टि गर्छ।
