Tuesday, January 2, 2018

eco -poetry

सर्वश्रेष्ठता
******


चलना छो़ड़ दिया होता हवा ने
बहना छो़ड़ दिया होता नदी ने
उड़ना छोड़ दिया होता बादल ने आकाश में
होना छोड़ दिया होता समय में झुर्रियाँ
हम हम न रहते ।

पत्थर उतना सख्त न होता
मिट्टी उतनी कोमल न होती
फूल सुन्दर न खिलते
काँटे नुकीले न होते
हम कठोरता, नम्रता, सुन्दरता और पीड़ा कहाँ से सीखते ?

एक मुठ्ठी साँस दबाकर कोख में
एक-दो टुकड़े जमीन को अपना कहकर
आसानी से हासिल करके सारी चीजें
हम स्वघोषित सर्वश्रेष्ठ प्राणी हैं ।

नही समझेंगे प्राकृतिक नियमितता
नही सोचेंगे इनके नियम और आवधिक अस्तित्व
किसी दिन
किसी भौगर्भिक समय के विकसित जीव की सन्तान
पिंजरे में कैद इन्सान को देखकर कहेंगे
“किसी युग के विकसित जीव थे ये”

Translated by Chandra Gurung

Eco-poetry

;j{>]i7tf

;'jf; vgfn

rngf 5f]Þ8Þ lbof xf]tf xjf g]
axgf 5f]Þ8Þ lbof xf]tf gbL g]
p8Þgf 5f]8Þ lbof xf]tf afbn g] cfsfz d]+
xf]gf 5f]8Þ lbof xf]tf ;do d]+ em'l/{ofF
xd xd g /xt] .

kTy/ ptgf ;Vt g xf]tf
ld§L ptgL sf]dn g xf]tL
km"n ;'Gb/ g lvnt]
sfF6] g'sLn] g xf]t]
xd s7f]/tf, gd|tf, ;'Gb/tf cf}/ kL8Þf sxfF ;] ;Lvt] <

Ps d'¶L ;fF; bafs/ sf]v d]+
Ps–bf] 6's8Þ] hdLg sf] ckgf sxs/
cf;fgL ;] xfl;n s/s] ;f/L rLh]+
xd :j3f]lift ;j{>]i7 k|f0fL x}+ .

gxL ;dem]+u] k|fs[lts lgoldttf
gxL ;f]r]+u] Ogs] lgod cf}/ cfjlws cl:tTj
ls;L lbg
ls;L ef}ule{s ;do s] ljsl;t hLj sL ;Gtfg
lk+h/] d]+ s}b OG;fg sf] b]vs/ sx]+u]
ls;L o'u s] ljsl;t hLj y] o]

cg'jfb M rGb| u'?ª

Saturday, September 23, 2017

तर्कहरू

 तर्कहरू 

सुवास खनाल


जब जन्मिए तर्कहरू 
नाश भए शाश्वत सत्यहरू

तपाईलाई लागिरहेको सत्य 
मेरो सत्य नहुन सक्छ 
तपाईँले देखिरहेको सौन्दर्य 
म सर्वाधिक भ्रम मानिरहेको हुनसक्छु
तपाईं हाँसिरहेको क्षण 
अर्को कोही रोइरहेको हुनसक्छ 
तपाईँले स्वतन्त्रता खोजिरहँदा 
म सीमाहरूको परिकल्पनामा हुनसक्छु 

 सापेक्षिक हुन्छन् रहरहरू 
सापेक्षिक हुन्छन् तर्कहरू 

महाशय 
म शालिकहरूको आँखाबाट पनि आँसु खसिरहेको देख्न सक्छु 
महाशय 
म आँसु खरिदबिक्रीको वाचाल भाषा पनि बुझ्न सक्छु 

तर्कहरू तर्कहरूका लागि मात्र केही होइनन् 
तर्कहरू जीवनसँग गाँसिन्छन् र तर्क बन्छन् 

सोच्ने गर्छु 
तर्कैतर्कका लामहरूबीच 
उभिएर एकनाशले 
तर्कहरूकै कारण मैले बाँच्नु छ ।

Wednesday, September 6, 2017

राजनैतिक सहमति ।

राजनैतिक सहमति । (लघुकथा)
उनीहरूले 'हो ' भने । यिनीहरूले 'होइन 'भने । हो र होइनका बीच ठूला बहसहरू भए । पत्रिकामा बहसहरू छापिए । रेडियो र टेलिभिजनमा केही दिन गरमागरम अन्तरवार्ताहरू बजे । जनताहरू सकसमै थिए । उनीहरू निष्कर्ष आउँछ भन्नेमा विंवस्त थिए र रेडियोमा कान टाँसिरहेका , पत्रिका र टिभीमा आँखा टाँसिरहेका भेटिन्थे । चिया पसलमा दुई चार कप चिया बढी बिके । बेलुकी दारू पसलको बहस पनि यही विषयमा निष्कर्षविहीन टुङ्गिन्थे । केही दिनपछि'हो ' भन्ने र 'होइन ' भन्ने पक्षबीच राजनैतिक सहमति भो भन्ने सुनियो । जनताहरू 'हो' र 'होइन' मध्ये एक के हो भन्ने जान्न चाहन्थे ।सहमतिपश्चात् टेलिभिजन अन्तरवार्तामा दुबै पक्ष उपस्थित भएका कारण म पनि उत्सुक भएर सुन्दै ,हेर्दै थिएँ । दुबै भन्दै थिए । हामीबीच सहमति भयो । हामी निष्कर्षमा पुग्यौँ । निष्कर्ष यो रह्यो - यो विषय कहिले 'हो 'कहिले 'होइन' र फेरि कहिले 'होइन' कहिले 'हो' । यसैगरि बुझिदिनु होला ।

डा. केसीको दिमाग ठीक छैन

डा. केसीको दिमाग ठीक छैन

सुवास खनाल

डा. केसी सङ्लो हुनुपर्छ भन्छ सबैको मन
डा. केसी भन्छ बाँच्न पाउनुपर्छ सबैले
डा. केसी कात्रोमा गोजी सिउने हिसाब गर्दैन
डा. केसी उपल्लो र तल्लो निसाब गर्दैन
साँचोमा डा. केसीको दिमाग ठीक छैन

अरे ओ
यो संसारमा सत्य बोलेर साध्य लाग्छ र ?
अरे ओ
यो दुनियाँमा एक्लै हिँडेर कहीँ पुगिन्छ र ?
डा. केसी सत्य बोल्छु भन्छ
डा. केसी क‍ोही हिँड्न सकेनन् म एक्लै हिँड्छु भन्छ

डा. केसी सूर्य हो र एक्लै उदाउनु ?
डा. केसी पृथ्वी हो र एक्लै बिउँझिनु ?

साँचोमा डा. केसीक‍ो दिमाग ठीक छैन

डा. केसी ठूलो विरासतबाट आर्जेको कुर्सीलाई ख्यालख्याल ठान्छ
डा. केसी कुर्सीका नियतिहरू बुझ्दैन
अरे ओ
यो पुँजीबादी युगमा पैसो केही होइन भन्छ
इमान , इज्जत , स्वाभिमान र सेवाको कुरा गर्छ

साँचोमा डा. केसीको दिमाग ठीक छैन

डा. केसी गरिबलाई नि रोग लाग्छ भन्छ
डा. केसी गरिबले नि पढ्न पाउनुपर्छ भन्छ
अरे ओ
प्रधानमन्त्रीको फिलाको पिलोको उपचार देशमै सम्भव छ प‍ो भन्छ
अरे ओ
दुखीका दुखका दाग एक्सरेहरूमा देखिन्छ भन्छ
अरे ओ
यो डाक्टर अमूर्त अमूर्त कुरा गर्छ

साँचोमा
डा. केसीको दिमाग ठीक छैन

आजको समयमा नि
कमिसनजत्तिको मामुली कुरामा असन्तोष पोख्छ
बिचौलियाहरूको उछित्तो काढ्छ
माफियाले सत्ता चलाए भन्छ
अरे ओ
यो युगमा नि असल असल कुरा गर्छ
अरे ओ
लोकतन्त्रमा विभेद हुँदैन पो भन्छ

साँचोमा
डा. केसीको दिमाग ठीक छैन

डा.केसी गाउँ डुल्छ बिमारी खोज्छ
सहरमा जस्तै गाउँमा नि रोग हुन्छ भन्छ
यो डाक्टर अनेक अनेक सनकी कुरा गर्छ
साँचोमा डा. केसीको दिमाग ठीक छैन ।

Friday, July 15, 2016

प्रश्नहरुको कारखाना छिर्दै गर्दा ।

श्रष्टा पत्रिकामा प्रकाशित सरिता तिवारीको कविता सङ्ग्रह प्रश्नहरुको कारखानाबारे केही धारणा :


प्रश्नहरुको कारखाना छिर्दै गर्दा ।

सुवास खनाल

म सरिता तिवारीलाई किन पढ्छु ?


मसँग स्पष्ट कारणहरु छन् ।


  • समकालीन नारीलेखनमा उनी वैचारिक स्पष्टतासहित उपस्थित एक स्रष्टा हुन् ।
  • कवितामा उनका आफ्ना नीजि मान्यताहरु छन् । त्यसबाट अरु कति कन्भिन्स होलान् वा नहोलान् तर उनका नीजि  मान्यताहरुसँग सादृश्यमा रहन पनि म उनलाई कुरेर वा खोजेर पढ्छु । 
  • समाज बहुत डिप्लोम्याटिक छ, उनी स्पष्ट वक्ता हुन् । उनलाई यो सामाजिक डिप्लोम्यासी जो धेरै आडम्बरी छ त्यसप्रति ठूलो विरोध छ । उनको गम्भीर आपत्ति बुझ्न पनि म उनलाई पछ्याउँछु । 

बुद्ध र लाभाहरु –२०५७ र अस्तित्वको घोषणा–२०६७ पश्चात् प्रश्नहरुको कारखाना २०७२ का साथ नेपाली काव्यिक यात्रामा निरन्तर रहेकी सरिता तिवारीका अस्तित्वको घोषणापत्र र प्रश्नहरुको कारखानाको समष्टिगत अध्ययन गर्ने अवसर म आफूलाई प्राप्त भएको छ । अब्जेक्टिभ भइबस्नु मलाई उत्ति रुचिकर छैन । सब्जेक्टिभ हुँदै जाँदोरहेछु । यो लेखन आत्मगत हुन गएमा त्यो स्विकार्य नै छ भन्ने सोच्छु । 

आइन्स्टाइनलाई सपनामा प्रश्न आयो – यदी मानिसले प्रकाशको गतिलाई पछ्याउन सकेमा के होला । यसको परिणति हो , थिअरी अफ रिलेटिभिटी, जसले संसारमा एक किसिमको हङ्गामा दियो ।  बुद्धलाई प्रश्न आयो –दुखको कारण केहो ? माक्र्समा प्रश्न उब्जियो –सोसियो कन्फ्लिक्ट किन छ ? न्युटनले रुखबाट फल झर्दा यसको रहस्यबारे प्रश्न गरे ? समाजको यो विकासको पछाडि प्रश्नहरुको महत्वपूर्ण भूमिका छ । प्रश्नहरु कत्तिको सिर्जनात्मक बन्न सक्छन् भन्ने कुराले सम्बन्धित विषयको विकासस्तर कहाँ पुग्ने भन्ने निर्धारण हुन्छ । प्रश्नहरु सही हुन सकेनन् भने भविष्यले हामीमाथि पनि प्रश्न गर्नेछ । यस कारण प्रश्नहरुको कारखाना खोल्नु उत्ति सहज काम होइन । यो चुनौती बहन गर्ने प्रयत्नमा रहने तिवारीलाई काव्यिक साहस भएको व्यक्ति सम्झिनु पर्छ । 

अस्तित्वको घोषणापत्रको धङधङी
प्रश्नहरुको कारखाना पढ्न सुरु गर्दा ममा अस्तित्वको घोषणापत्रको धङधङी थियो । उल्लिखित कृतिको अध्ययनले ममा छोडेको काव्यिक छाप बोकेरै प्रश्नहरुको कारखाना प्रवेश गरेँ । अध्ययन गर्दै जाँदा कविताको सिक्वेल नैझैँ अनुभूत भयो । तर एङ्गल अफ पर्सेप्सन झन् गाढा बन्दै गएको महशूश गरेँ । हेटौँडाको स्थानीय टेलिभिजन – टिम को कार्यक्रम सिर्जनाका सुसेलीमा प्रश्न गरेँ –तपाईँ प्रश्नहरुकोे कठघरासम्म आइपुग्दा वैचारिक डाइमेन्सनका हिसाबले खुम्चिएझैँ लाग्दैन ?उनले भनिन् –खुम्चिएको भन्दा नि धारणाहरु निर्माण गर्ने चरणमा रहेको र समाजको सोलोडोलो व्याख्या भन्दा माइनुट स्टडीमा लागेको हुँ । 

प्रश्नहरुको कारखानाका केही फरक विशेषता छन् । यसमा थारुहरुको स्थानिक परिवेशको सन्दर्भ आउँछ । आदिवासी सिरिजका कविताहरुमा थारु समूदाय, त्यसप्रतिको कविको सान्निध्यता र त्यहाँ स्थानिक व्यक्तिहरुको पीडा कविताहरुमा प्रस्तुत छ । अङ्गुछिया, ओरी दाओ कविताहरु फरकपनाका हिसाबले र स्थानिक कथा बुझ्न पढ्नुपर्ने कविता हो । स्पिभाकले सबाल्टर्न आफैँ बोल्छन् वा उनका कथा अरुले लेखिदिनु पर्छ भन्ने विषयमा ठूलै व्याख्या गरेकी छिन् । सरिता तिवारीले सवाल्टर्नीय आवाज आदिवासी खन्डमा दिएकी छिन् । उनी उही समाज सादृश्य हुर्किएकी हुनाले यो आवाज ओरिजिनल आवाज हो । 

के तिमीले मलाई आविष्कार गर्‍यौ ? नारीमूखर स्वरको केन्द्रियता यस खन्डका कविताहरुमा छन् । ‘हे देवी कवितामा विद्रोही आवाज दिँदै गर्दा मानवीय शक्तिभन्दा माथि दैवी र अदृश्य शक्तिको पक्षपोषण भएको अनुभूत हुन्छ । नारीस्वरलाई गाढा बनाउनकै निम्ति यो आवश्यक छैन भन्ने ठम्याइ पङ्क्तिकारको रहेको छ ।
समाज असल खराब दुबैको समग्र स्वरुप हो । समाज र राज्यको मूल चरित्र नै दोषी हुँदा त्यसमाथि प्रश्न उठ्नु पर्छ र सर्जकहरुको दायित्व निर्वाहको सबल चित्र त्यहीँ देखा पर्दछ । तर एकाध घटनालाई सामान्यीकरण गर्दा भने प्रभाव सही बन्दैन भन्ने हो । बा कविता एउटा विशिष्टिकृत घटनासम्बद्ध रहँदा त्यसको उपादेयता बढी रहने अनुभूति हुन्छ तर सामान्यीकरण भएमा त्यसले दिने सन्देश सही नजाने हो कि भन्ने डर देखिन्छ । 

वैचारिक खन्डको कविताले उद्वेलित गराउँछ । जागरणको उर्जा भर्छ । सुन्दरताका पक्षपोषक कविहरु कवितामा दुखका ,संवेदनाका र विद्रोहका अररा शब्दहरु नआउनु भन्ठान्छन् । श्रमजीवी वर्गको आवाजलाई प्रगतिशील कविहरु सुन्दर महशूश गर्छन् । सुन्दरता सापेक्षित छ । सापेक्षिक अर्थमा तिवारीका यो सिरिजका कविताहरु सुन्दर लाग्छन् ।

वैचारिक खन्ड, जसले धेरैलाई सङ्ग्रहप्रति पुर्वाग्रही बनायो 

तिवारीको कविताप्रतिको अनुरागको व्याख्या अन्तिम ३४ पेजले सबैलाई चाहीँ खुसी बनाउँदैन । कवि होइन कविता बोल्ने हो भन्नेहरु छन् । कविले होइन कविताले राजनीति गर्ने हो भन्नेहरु छन् । यसको भाइस भर्सा स्वर पनि छ । कवि कर्ता हो ,कविता कर्म । मूलत हेरिने कर्म नै हो । कवितात्मक अभिव्यक्ति के हो भन्ने नै हो तर त्यो कवि सापेक्ष निर्धारित हुन्छ । कविको चेतनासापेक्ष र नियोजनसापेक्ष हुन्छ । त्यसकारण कविको निजात्मक अभिव्यक्तिलाई बायस गर्दै जाने हो भने त कविता पढ्न नै छाड्दा निको हुन्छ ।

उनले यस खन्डमा लेखनको पृष्ठभूमिदेखि साहित्यिक मिसनका डेभिएसनहरु बताएकी छिन् । उनी पनि संरक्षण कविता आन्दोलनकी एक सक्रिय सदस्य हुन् । उनलाई संरक्षण कविता आन्दोलनले लिन नसकेको वैचारिक र सामाजिक गतिप्रति गम्भिर अरुचिपश्चात त्यसप्रति विमोह सिर्जना भएको विषय उल्लेख छ । यो पनि एक किसिमको जोखिम नै हो । जुन बाटो कुनै निश्चित टाइमफ्रेममा सही लागेको थियो त्यही बाटो अर्को टाइमफ्रेममा सही नलाग्न सक्छ तर प्रश्न गर्ने साहस सबैले गर्नं सक्दैनन् ,त्यो तिवारीले गरेकी छिन् ।

वैचारिक लेखन जोखिमको यात्रा 


लेखकको कित्ताकाट हुनुपर्छ भन्नेमा एकजना उदय अधिकारी सर पनि आवाज उचाल्नुहुन्छ । कवि अब्जर्भर मात्रै हो कि सोसल इन्डक्टर पनि हो । इन्डक्टरभन्दा पनि माथि उठेर एक्टिभिस्ट हुने कि नहुने भन्ने विषय उहाँको रहने गर्दछ । वैचारिक लेखनप्रति सबैभन्दा ठूलो प्रहार हुन्छ र त्यो प्रहार खप्ने जब आदत पर्छ त्यसपछि प्रतिरोधी सशक्त कविताको जन्म हुन्छ । वैचारिक कविताले नै हो विपक्षीको वा लक्षित वर्गको अहम्मा प्रहार गर्ने । नत्र कविता पनि लैबरी गाउने कुनै क्रृत्रिम स्वरयन्त्र बन्ने पक्का छ । 

यी अन्तिम कविताहरु होइनन् 

सरिता तिवारी यो समयको सक्रिय कवि हुन् । लेखनीको यो मोडमा समकालीन कविहरुमाझ स्पष्ट चिनिने क्षमता राख्छिन् । यो टाइमफ्रेममा उनका वैचारिक आग्रहसहितका कविता हुन् –यी तर यिनै अन्तिम कविताहरु होइनन् र उनको कविताप्रति कुनै स्टेटिक धारणा तयार गर्नु ठीक हुन्न भन्ने लाग्छ । यो उनीमात्र नभएर , यो समय लेख्दै रहने हर कविप्रतिको दृष्टिकोण हो ।

अन्त्यमा :

प्रभावशाली प्रगतिवादी कवि सरिता तिवारी तेस्रो कविता सङ्ग्रहसम्म आइपुग्दा उनको निजात्मक तथा सामाजिक सम्बन्धका निबन्धात्मक लेखनहरुमा पनि सक्रिय छिन् । उनको त्यससम्बन्धीको कलेक्सन पनि आउनु जरुरी छ । अन्त्यमा शुभकामना ।

Thursday, June 30, 2016

पुनर्निमाण

 पुनर्निमाण 

सरकार भन्छ –हुँदैछ पुनर्निमाण
संयन्त्र भन्छ –हुन्छ पुनर्निमाण

कम्पन थियो समयको
घर भत्कियो
मन भत्कियो
जग भत्कियो

अब हुनु छ पुनर्निमाण

यही नाममा
घर भत्किेनेले घर बनाउने भए
घर नभत्किनेले पनि घर बनाउने सोचे
सरकार कमिसन हाँसो हाँस्यो
संयन्त्र भित्रभित्रै मुस्कुरायो

इन्जिनियहरुलाई आँखामा बाँधिदिएर पट्टि
सहर घुमाइयो
गाउँ घुमाइयो

प्रतिवेदनमा
नचर्किनेको घर चर्कियो
चर्किनेको घर भत्कियो
भत्किनेको बरु के भयो ?

जुनै इन्जिनियरले
देख्यो घर भत्किएको
तर देखेन सोच भत्किएको

जबसम्म भत्किरहन्छ सोच
जति नै बनाए पनि घर
बन्दैन घर
जति नै बनाए पनि देश
बन्दैन देश ।