नेतृ अष्टलक्ष्मी शाक्यसँग श्यामप्रसादबारे भएको वार्ता

नेतृ अष्टलक्ष्मी शाक्यसँग श्यामप्रसाद स्मृति प्रतिष्ठानका सचिव सुवास खनालले फोनसंवाद मार्फत गर्नुभएको वार्ताको संपादित अंश

तपाईँहरू श्यामप्रसाद समूहबाट राजनीतिमा प्रवेश गर्नुभएको रहेछ , कसरी आउनु भयो राजनीतिमा ?

–हो हामी उहाँको विचार समूहमा नजानिँदै प्रवेश गरेका रहेछौँ । खासमा त्यतिखेर हामी  चिनियाँ भाषा सिक्थ्यौँ । चिनियाँ भाषा सिक्नका लागि महेशमान श्रेष्ठकहाँ जाने गर्दथ्यौँ । चिनियाँ भाषा सिक्ने कुरा पनि क्रान्तिसँग नै जोडिन्थ्यो । वसन्तपुरमा रहेको चिनियाँ लाइब्रेरीमा चिनियाँ भाषाको पढाइ हुन्थ्यो ,महेशमानले नै चिनियाँ भाषा पढाउनु हुन्थ्यो ,त्यही क्रममा राजनैतिक प्रशिक्षण पनि हुन्थ्यो । शकुन्तला मानन्धर र म चिनियाँ भाषा सिक्नुका साथै राजनैतिक सङ्गठन निर्माण र जनवादी क्रान्तिका कुराहरू बाट प्रशिक्षित हुन्थ्यौँ । त्यसबेला सुलोचना र म एसएलसी दिएर बसेका थियौँ र एउटै टोलबासी पनि । खाली समय भएकाले सो समय सदुपयोग गर्न  चिनियाँ भाषा सिक्न जाने क्रममा नै हामी राजनैतिक चेतना ग्रहण गर्ने तहमा पुग्यौँ । कलेज समय सुरु हुँदा सम्म यो क्रम चल्यो । महेशमान बाहेक अर्का एकजना हुनुहुन्थ्यो ( नाम बिर्सेँ –देवराज तुलाधर हुनुपर्छ ) ,उहाँहरूले चिनियाँ भाषा सिकाउनु हुन्थ्यो र साथमा राजनैतिक प्रशिक्षण पनि दिनुहुन्थ्यो । उहाँहरू श्यामप्रसाद समूहका हुनुहुँदो रहेछ  ।

श्यामप्रसादसँग चाहीँ कसरी भेट हुन पुग्यो ? 

–त्यतिबेला सबैका गोप्य नामहरू हुन्थे । देखभेट नै भएपनि वास्तविक नाम नहुने हुनाले मैले श्यामप्रसादलाई त्यो समयमा चिन्न पाइनँ । सहज भेटाउने र चिनाउने वातावरण थिएन । हामीलाई चिनको विकासका कुराहरू सुनेर चिनबारे बताइ दिन आग्रह गथ्र्यौँ ,भाषा सिकाउने गुरुहरूलाई । यसबाट उहाँहरूले राजनैतिक चेतना दिनु ठीक सम्झिनुभएछ हामीहरूलाई अनि राजनैतिक चेतना बाँड्न थाल्नु भयो । त्यसो हुँदा पनि नेता तथा व्यक्तिहरू उत्ति चिनाइ हाल्नु हुन्थेन । शकुन्तला र म मध्ये म अलिक सबल आर्थिक अवस्था भएको परिवारको थिएँ र शकुन्तला अलिक कमजोर आर्थिक अवस्थाको परिवारकी थिइन् । यस अर्थमा पनि मप्रति उहाँहरूको राम्रो विश्वास बनिसकेको थिएन । यो टिक्न सक्दिनँ भन्ने खालको मानसिकता थियो जस्तो लाग्छ । त्यसकारण शकुन्तला बढी विस्वासिलो भएकाले भेट्ने अवसर पाइन् तर मलाई भेट्ने अवसर दिइएन । भेट्न नपाएपनि उहाँका कृतिहरू भने मैले सो समय पढ्न पाएको थिएँ । उहाँका कृतिहरूले निकै प्रभाव पारेका थिए । उहाँको ‘साथि बनाउने काइदा’ भन्ने पुस्तकले मलाई कस्ता साथि बनाउने र कस्ता नबनाउने भन्ने मार्ग दर्शन गरेको थियो । क्रान्तिकारीका क्रान्तिकारी नै साथि हुनुपर्छ भन्ने मैले त्यहीँबाट सिकेकी थिएँ । ‘बहिनीलाई चिठीका भाग १,२ र ३ ’ पनि मलाई सो समय निकै प्रभाव पारेका पुस्तक थिए । सरल भाषा शैलीका साना आयतनका ती पुस्तकका गुदी भने गतिला हुने गर्दथे । उहाँकै समूहमा रहेर पनि उहाँलाई त पछि मात्रै मैले भेट्न पाएको हुँ र उहाँको समूहको हुँ भन्ने  पनि निकै पछि बुझेकी हुँ । हामीलाई हाम्रो अधिकार चाहिन्छ , पञ्चायती व्यवस्थाले देश विकास गर्न सक्दैन , देश विकासका लागि कम्युनिस्ट व्यवस्था चाहिन्छ भन्ने खालका कुरा हामीलाई प्रशिक्षणहरूमा सिकाइन्थ्यो तर नेतृत्वकर्ता को हुन् भन्ने जानकारी गराइन्नथ्यो । 

कहिलेसम्म श्यामप्रसाद समूहमा रहनुभयो र कसरी मालेमा प्रवेश गर्नुभयो ?

–हामीलाई प्रशिक्षित गर्ने व्यक्ति महेशमान थिए । उहाँ उपचारको लागि चिन जाने हुनुभयो । भन्नलाई त्यो भनिएपनि उहाँ पिएचडी गर्न जानुभएको रहेछ । जब उहाँ जानुभयो ,हामी त रानीविनाको घार जस्तो भयौँ । उहाँले हामीलाई जसको जिम्मा लगाउनु भयो , वा हामीलाई हाम्रो नेता भनेर एकजना व्यक्ति चिनाइदिनु भयो ,त्यो मान्छे गतिलो परेन । उसको दृष्टिकोण सही थिएन । उसको आचार गलत थियो । यो हाम्रा समूहका साथिहरूले पत्तो पाइसकेका थिए । हामीलाई साह्रै समस्या प¥यो । हामीसँग समूह थियो तर नेतृत्व थिएन । श्यामप्रसाद सँग प्रत्यक्ष सम्पर्क नभएको र हामीले बनाएको सर्कलको नेतृत्व गर्ने मानिस नभएपछि र जो नेता पाएका थियौँ । ऊ गलत परेपछि हामीले सही दिशा प्राप्त गर्न सकेनौँ । हामी त्यत्तिकै अलपत्र प¥यौँ । बीचको नेताले माथिल्लो नेतृत्वसँग सहज सम्बन्ध बन्न दिएन । हामी घरको घेराबाट बाहिरीसकेका थियौँ तर बाहिर हामीलाई सहज वातावरण बनिरहेको थिएन । हामी बुर्जुवा सर्टिफिकेट केही काम छैन भन्दै पढाइलाई ध्यान नदिने र राम्रो पढियो भने पार्टिको विश्वास गुम्छ भन्ने तहमा पुगिसकेका थियौँ । अनि जाँचलाई पनि उत्ति वास्ता गरिएन । जब महेशमान चिन गए अब हामीले बुझेको थियौँ ,हामी श्यामप्रसाद समूहका हौँ , हाम्रो विश्वास चिनिया क्रान्ति र माओत्सेतुङ विचारधाराको हुनुपर्छ । तर यो समूह अति गोप्यतावादी भएकाले कसैले कसैलाई चिनाउँदैनथे । बहुतै मुस्किल प¥यो । यस बीचमा प्रगतिशील स्कुल – बाल सेवा निकेतनमा पढाउन थालेको थिएँ । त्यहाँ शान्तदाश मानन्धर, माधुरी दीक्षित लगायत हुनुहुन्थ्यो । थोरै पैसा आउँथ्यो त्यो पनि लेवीको रुपमा बुझाउँथ्यौँ । नेतृत्व विहीनताको अवस्थामा पुगेपछि अध्ययन समुह निर्माण गरियो । सो समूहमा  ६० जना साथिहरू थियौँ , जसले ‘मितेरी’ हाते पत्रिका पनि निकालेका थियौँ र गाउँ जाने अभियान सुरु गरेका थियौँ ।

यसै बेला झापा विद्रोह चर्चित थियो , कोअर्डिनेसन केन्द्र र नेकपा माले स्थापना भएको बेला थियो । हामीलाई पनि नेतृत्व विहीनताका कारण एउटा पार्टि आवश्यक परेको थियो ।  एउटा पार्टीमा त लाग्नै प¥यो भन्ने हाम्रो सल्लाह भयो र तत्कालीन नेकपा मालेमा रहनु भएका मञ्जुल , रायन , रघुजी पन्त लगायतसँग छलफल गरी त्यता प्रवेश गरी राजनैतिक यात्रा सुचारु गरियो । घरमा विवाहका कुरा पनि चर्कै आउन थालेपछि अब मेरो राजनीति सकिन्छ भन्ने अनुभव गरी २०३६ साल पुस ४ गते मैले मालेको होलटाइमर भएर राजनीतिक यात्रामा अघि बढेको हुँ । त्यसरी त्यो बेला जो जो नेकपा मालेमा हाम्रो समूहबाट प्रवेश भए उनीहरूलाई श्यामप्रसाद समूहबाट आएको भनी परिचय भएको पाइन्छ ।

बीचमा त भेट भएको बुझिएन तपाईँको श्यामप्रसादसँग ,तर पछि श्यामप्रसादलाई सम्मान गर्ने सन्दर्भमा भेट हुँदा उहाँको प्रतिक्रिया के रह्यो ?

उहाँ र हाम्रो भेट बहुदल आएपछि मात्रै भयो । त्यतिबेला हामी नेता भइसकेका थियौं । मैले उहाँसँग भेट्दा असाध्यै खुसी हुनुभयो । उहाँले भन्नुभयो,– ‘हामीले रोपेको बिरुवाले निरन्तरता पाएको रहेछ, मलाई सारै खुसी लाग्यो ।’ पछि म महिला तथा बालबालिका मन्त्री थिएँ । त्यहीबेला उहाँलाई सम्मान गर्ने मौका समेत पाएँ । उहाँलाई सम्मान गर्न पाउँदा असाध्यै खुसी लाग्यो । म फरक लाइनमा स्थापित भएपनि उहाँको शील स्वभाव र लेखनीबाट म सधैँ प्रभावित थिएँ । मेरो मष्तिष्कमा बसेको उहाँको ओजस्वी छाप कायमै थियो ।  आफ्नो गुरुलाई सम्मान गर्न पाएकोमा म मनदेखि उत्साहित भएकी थिएँ । उहाँले पनि मेरो अनेक हन्डर र अप्ठ्याराका बाबजुद तय भएको राजनैतिक यात्राको खुलेर प्रशंसा गर्नुभयो । मन्त्रीसम्म भएकोमा बधाइ पनि ज्ञापन गर्नु भयो । मैले पनि हामीसम्म नेतृत्व तहले ध्यान नपु¥याएकाले एक समयमा अप्ठेरोबाट गुज्रिनु परेको जानकारी गराएँ । अति गोप्यतावादी हुनुको समस्या पनि रहेको बताएँ । तर आफूमा राजनैतिक चेतना जागरणको श्रेय श्यामप्रसाद समूहलाई जाने स्विकारोक्ती राखेँ ।

महेशमानसँग तपाईँको विमत्ति अझै पनि कायम छ भन्ने लाग्यो , थप स्पष्ट पारिदिनु न ।

हो महेशमानबाट हामीलाई धोका भएको पक्कै हो । उहाँको नाकबाट रगत आउने समस्या देखिएर चिन जानुभयो , हामीले उपचार यहीँ गर्दा हुन्छ भन्दा सुनुवाइ भएन । तर उहाँ त पढ्न जानुभएको रहेछ । जसले हामीलाई बुर्जुवा शिक्षा काम छैन भनेर प्रशिक्षित गर्नुभयो । उहाँकै प्रशिक्षणका कारण आइएमा हामीले खाली उत्तरपुस्तिका बुझायौँ, पढाइ छाड्यौँ तर उहाँ आफूभने चिन गएर डक्टर पढ्नुभयो । व्यवहारिकतामा उल्टो देखिनु भयो । त्यस हिसाबले उहाँप्रति विमत्ति छँदैछ । यदी हामीले सही ढङ्गले बाटो तय गर्न नसकेको भए हामी विचल्लीमा पर्ने रहेछौँ । हाम्रो जीवनै बर्बाद हुने स्थितिमा पुग्ने रहेछ । तर यसो भने हुन पाएन । हाम्रो समूहले एउटा निर्णय गरेर अघि बढ्न सफल भयौँ । 

(   'स्मृति बिम्बमा श्यामप्रसाद' कृतिमा प्रकाशित  )